چرا باید محتواهای متنی‌ خود را ویراستاری کنیم؟

یادم هست برای پیدا‌کردن ادبیات مناسب (Tone of voice) بلاگم به خیلی از ویراستارهای زبان فارسی و زبان‌شناسان مراجعه کردم و دربارۀ اینکه لحن مقاله‌های بلاگم چطور باشد، با آن‌ها صحبت کردم. جمع‌بندی صحبت‌های آن‌ها به این صورت است:

  • عده‌ای از آن‌ها معتقد بودند اگر مقاله را به‌صورت کتابی بنویسی، خیلی‌ها آن را در ذهنشان به‌صورت محاوره‌ای می‌خوانند.
  • عدۀ دیگری می‌گفتند اگر مقاله را به‌صورت محاوره‌ای بنویسی، شاید خیلی‌ها آن را در ذهنشان به‌صورت کتابی بخوانند. از طرفی این خطر وجود دارد که ناخودآگاه به‌خاطر محاوره‌ای‌بودن لحن مقاله، آن را جدی نگیرند و مخاطب حس کند در حال دریافت اطلاعاتی ضعیف و به‌دردنخور است.
  • برخی هم معتقد بودند که می‌شود وقتی جدی بود از ادبیات کتابی استفاده کرد و مواقعی که به شوخی نیاز است، لحن محاوره‌ای را به کار برد.

ازآنجاکه لحن در زبان فارسی موضوعی چالشی است، درواقع همۀ آن‌ها درست می‌گفتند و من هم بیشتر سردرگم شدم. درنهایت با درنظرگرفتن صحبت‌های همگی دوستان صاحب‌نظر، لحن محاوره‌ای-رسمی را برای مقاله‌های بلاگم انتخاب کردم؛ یعنی اینکه کلمات را خیلی نشکنم، مواقعی که لازم است آن‌ها را تا حدی از حالت کتابی خارج کنم و در جمله‌بندی و ترتیب اجزای جمله هم کمی از فرم گفتاری پیروی کنم. خوشبختانه تا این لحظه هم بازخوردهای خیلی مثبتی دراین‌باره گرفته‌ام‌ و به نظرم مسیر درستی را انتخاب کرده‌ام. به این دلیل که ادبیات گاهی محاوره‌ای من، بیانگر همان شخصیت واقعی من است: پرانرژی و زبان‌باز. معتقدم ادبیات بلاگ من در پرسونال‌برندینگ من نیز تأثیرگذار است.

خود من ویراستاری بلد نیستم. تخصص من چیز دیگری است. ویراستاری، مهارتی ذاتی و طبیعی نیست و یادگیری آن نیازمند صرف وقت و مطالعه و دقت فراوان است. ولی خب در همین دو سالی که با مبحث ویراستاری آشنا شدم، نوع نگارش من و مهارت من در استفاده‌ از علائم نگارشی در متن‌هایی که می‌نویسم خیلی بهتر شده. به نظرم باید قانونی تصویب می‌کردند مبنی بر اینکه هر ایرانی باید روزانه حداقل ده دقیقه زبان فارسی را با تمرین نویسندگی و ویراستاری پاس بدارد؛ چون خطر هکسره و فاجعه‌ای بزرگ‌تر از آن، از رگ گردن به زبان فارسی نزدیک‌تر است!

ویراستار کیست؟

به کسی که ویرایش می‌کند، ویراستار می‌گویند. معنی ویراستار در فرهنگ فارسی معین یعنی کسی که خروجی کار نویسنده یا مترجم را «تصحیح، پیراسته و تنظیم» کرده و برای چاپ و انتشار آماده می‌کند.

ویراستاری مانند آن فوتِ استاد کوزه‌گری است که به کوزه‌ها ‌دمیده می‌شود. هرکسی می‌تواند به کمک قلم یا کیبورد بنویسد؛ اما هنر آن است که متنی خوانا و روان بنویسد. من هم می‌نویسم، اما همکار ویراستارم با تخصص و مهارت خود متن‌هایم را پر رنگ و لعاب می‌کند.

مزایای ویراستاری

ویراستاری تا امروز آورده‌های فراوانی برای من داشته که در ادامه شش نمونه از قابل لمس‌ترین‌ها را برای مطالعۀ شما فهرست کرده‌ام. شاید شما هم ترغیب شدید محتواهای متنی خود را ویراستاری کنید.

  • خفه‌نشدن در عمق محتوا
    • معمولاً وقتی می‌خواهم مقاله‌ای هزارکلمه‌ای دربارۀ موضوعی بنویسم، حداقل حدود ۲۵ ساعت زمان برای خواندن محتواهای فارسی و انگلیسی مرتبط و دیدن فیلم و… صرف می‌کنم. هر یک ساعتی که روی موضوع مقاله‌تان وقت بگذارید، درواقع ده متر در عمق محتوایتان غرق می‌شوید. بعد از گذشت ساعت‌ها شما کاملاً در محتوا غرق شده‌اید. شاید بعد از بارها خواندن متن و کلنجاررفتن با آن، برای بار آخر هم متن خود را بازخوانی و رفع اشکال کنید؛ اما در این حالت ذهن شما آن‌قدر خسته شده و شما آن‌قدر غرق در محتوا شده‌اید که خیلی‌وقت‌ها فراموش می‌کنید برای جملات خود فعل بگذارید و… . اما پس از اتمام نگارش مقاله، وقتی محتوا را به دست ویراستار می‌سپارید، به‌عنوان فردی بیرونی به محتوا نگاه می‌کند و با ذهنی بسیار بازتر می‌تواند آن متن را ویراستاری کند.
      ویراستاری کمک می‌کند محتوایی یک‌دست و خوش‌آهنگ داشته باشید؛ درنتیجه مخاطب هم به‌طور ناخودآگاه از خواندن متن شما لذت می‌برد و فارغ از تعداد کلمات مقاله‌تان، تمام آن را می‌خواند.
  • رعایت علائم سجاوندی
    • من بین جمله‌های خودم زیادی از ویرگول استفاده می‌کنم؛ چون نمی‌دانم کجا باید مکث کنم و کجا باید متن را ادامه بدهم. همین موضوع باعث می‌شد به محتوایم آسیب بزنم و خیلی‌وقت‌ها بقیه نتوانند یک متن سادۀ من را به‌راحتی بخوانند و بفهمند.
      ویراستاری باعث می‌شود علائم لازم در جای درستشان قرار بگیرند و علائم سجاوندی اضافه حذف بشوند تا خواننده از خواندن متن لذت ببرد.
  • حذف غلط‌های املایی و تایپی
    • یکی از مشکلات بزرگ در هنگام نوشتن، غلط املایی و به لطف کیبورد، غلط تایپی است. ویراستار با نهایت دقت و حوصله طوری این مشکلات را رفع می‌کند که به نظام کلی متن خللی وارد نشود.
      ویراستاری باعث می‌شود شما متنی عاری از غلط املایی و تایپی داشته باشید.
  • رعایت نیم‌فاصله
    • به علت فرّاربودن ذهن انسان، موقع نوشتن فقط می‌خواهیم بنویسیم و تخلیه شویم؛ درنتیجه نمی‌توان زمان زیادی گذاشت و در نیم‌فاصله‌گذاری دقت کرد. اما ویراستار سر فرصت، در هر جایی که نیاز به نیم‌فاصله هست، نیم‌فاصله می‌گذارد و محتوایی بدون فاصلۀ اضافی را تنظیم می‌کند.
      ویراستاری سبب می‌شود وقتی خواننده شروع به خواندن متن می‌کند، فاصله‌های اضافی بیجا چشم‌هایش را در بلندمدت خسته نکند. البته باید گفت همین فاصله‌ها گاه معنی واژه و جمله را هم تغییر می‌دهد و خواننده را در فهم معنای درست متن گیج می‌کند.
  • حذف حشو
    • تابه‌حال به گفتار خود دقت کرده‌اید. من بارها این کار را کرده‌ام و متوجه شده‌ام چقدر در گفتارم از حشو استفاده می‌کنم. خب طبیعتاً این عادت در من نهادینه شده است و در متن‌هایی که می‌نویسم هم (البته متن‌هایی که ویرایش نشده) این موضوع دیده می‌شود. مثلاً وقتی می‌خواهم خیلی از کسی تشکر کنم، می‌گویم یا می‌نویسم: «مرسی و ممنون و متشکر» که درواقع هر سه کلمه یک معنی را دارند. به این حالت حشو می‌گویند؛ به‌کاربردن کلمات مترادف در کنار هم.
      ویراستاری باعث می‌شود حشوهای متن برداشته شوند.
  • حذف کلمات عربی و انگلیسی و…
    • واژه‌های سایر زبان‌ها مثل عربی و انگلیسی و… آن‌چنان به زبان فارسی وارد شده ‌ا‌‌ست که اصلاً قابل تصور نیست. ما آدم‌ها هم به‌اشتباه از این کلمات وارداتی استفاده می‌کنیم؛ مثل «لیست» که به‌جای آن می‌توان واژۀ فارسی «فهرست» را به کار برد.
      ویراستاری کمک می‌کند کلمات فارسی مناسب را جایگزین کلمات عربی و انگلیسی کنیم.

مراحل نوشتن و ویرایش متن

آماده‌کردن محتوای بدون ایراد و انتشار آن، مراحل خیلی سخت و خاصی ندارد و کلاً در سه مرحلۀ اصلی خلاصه می‌شود.

در مرحلۀ اول محتوای متنی مدنظرتان را بنویسید یا ترجمه کنید. در مرحلۀ دوم محتوای نوشته‌شده را برای ویراستار بفرستید تا آن را ویرایش کند. در مرحلۀ سوم محتوا را دریافت کنید و در بلاگ و… از آن استفاده کنید.

به نظر من ویراستار حرفه‌ای کسی است که به خود مطمئن است و در ویرایش متن‌ها از ابزار ترک‌چینج (Track Changes) استفاده می‌کند (این ابزار در نرم‌افزار ورد وجود دارد). وقتی متن شما با استفاده از ابزار Track Changes ویرایش شود، می‌‌توانید تغییرات متن را به‌راحتی و با یک کلیک ساده ببینید. درست مثل تصویر زیر:

اغلب ویراستارهای معمولی این کار را نمی‌کنند؛ چون به کارشان آن‌قدر اعتماد ندارند و وقتی شما متنی هزارکلمه‌ای را به آن‌ها می‌دهید، بدون استفاده از ابزار ترک‌چینج آن را ویرایش می‌کنند و به شما تحویل می‌دهند. خب قاعدتاً شما هم آن‌قدر وقت اضافه ندارید که بنشینید خط‌به‌خط فایل قدیمی را با فایل جدید مقایسه کنید و متوجه شوید که چه تغییراتی صورت گرفته است.

من برای ویراستاری محتواهای بلاگم با زینب صادقی‌نژاد کار می‌کنم. زینب ویراستار زبان فارسی است. شروع آشنایی و همکاری ما برمی‌گردد به سال ۱۳۹۵ که هر دو در نظربازار کار می‌کردیم. بعد از نظربازار هم این همکاری همچنان ادامه داشته است.

زینب آدمی به‌شدت دقیق و علمی است و می‌شود به صحبت‌ها و استدلال‌های او درحوزۀ ویرایش و ویراستاری در زبان فارسی اعتماد کرد. او ذهنی بسیار خلاق و آماده برای ویراستاری انواع محتواهای متنی دارد و در کمترین زمان ممکن با دانش و استدلال‌های منطقی و روش اصولی و حرفه‌ای، پیچیده‌ترین متن‌ها را ویرایش می‌کند. همۀ این‌ها نشان‌ از تجربۀ کاری، زبردستی و طیف گستردۀ واژگان او دارد که بر اثر تمرین و مطالعۀ فراوان به دست آمده است. زینب معتقد است:

«زبان فقط برای برقراری ارتباط و فهماندن خواست و منظور ما به کسی نیست. درواقع زبان فقط برای چه‌گفتن به کار نمی‌رود، بلکه چگونه‌گفتن هم مهم است.»

هزینۀ ویراستاری

خیلی از کسب‌و‌کارها و افراد، ویراستاری و ویرایش محتوای متنی را کاری لاکچری و اضافه می‌دانند که فقط هزینه‌ای اضافی را تحمیل می‌کند. در‌صورتی‌که باتوجه‌به توضیحاتی که دادم، ویراستاری جزو کارهای اصلی و اساسی هر متن، پیش از انتشار آن است.

ویراستارها برای ویراستاری محتواهای متنی هزینه‌های متفاوتی براساس تجربۀ کاری‌شان، میزان فوری‌بودن پروژه، نوع پروژه و… دریافت می‌کنند. من از کلمه‌ای ۱۳تومان تا کلمه‌ای ۲۰تومان را شنیده‌ام.

جالب است بدانید خود من در این پنج‌ماهی که بلاگ شخصی‌ام را راه‌اندازی کرده‌ام، حدود دومیلیون تومان برای ویراستاری محتواهای متنی آن پرداخته‌ام!

در آخر هم تشکر می‌کنم از محمدمهدی باقری که من را به نوشتن این مقاله ترغیب کرد. پیشنهاد می‌کنم کتاب غلط ننویسیم با عنوان فرعی «فرهنگ دشواری‌های زبان فارسی» را تهیه و مطالعه کنید. این کتاب تألیف ابوالحسن نجفی، زبان‌شناس، نویسنده، مترجم و پژوهشگر برجستۀ معاصر است که در قالب نوعی فرهنگ لغت، دربارۀ غلط‌های رایج در زبان فارسی نوشته شده‌ است.

1)ترجمیک

2)آموزش مجازی پارس

3)ویرگول

4)پانویس

5)ویراستاران

پیوند کوتاه: https://www.nima.today/G7Hrm

منابع   [ + ]

۷ دیدگاه

  1. عالی بود!!! من از طرفدارای پروپاقرص بلاگت هستم و تو این مدت خیلی چیزا ازت یاد گرفتم و انگیزه ای شدی برای شروع بلاگینگ من. با اجازه ات این اوایل دارم هی ازت ایده می گیرم تا بتونم راه خودم رو پیدا کنم.

  2. سلام. ممنون نیما جان. بعد از مدتی فاصله باز یکی دیگه از مقالات خوبتو خوندم.افراد زیادی هستن که شناخت خاصی از ویراستاری ندارن. اینجا نقدی هم به افزونه ویراستیار میزدی خیلی خوب میشد. راستی این مقالات رفت توی لیست اسپم جیمیلم. نمیدونم چرا ولی گفتم بهت خبر بدم بررسی کنی.

  3. خیلی به موقع این مقاله رو دیدم
    دم شما گرم نیما جان

    یه سوال که خودم تو نوشتن مطالب بلاگ بهش برخوردم میخواستم ببینم شما نظرت چیه.
    دیدی گاهی اوقات میخوای چیزی رو در متن پیشنهاد بدی بعد اگر از فعل دوم شخص استفاده کنی انگار خیلی امرانه میشه ولی اگه اول شخص جمع استفاده کنیم شاید یکم کج فهمی ایجاد کنه
    مثلا بهتره اینکار را بکنیم یا بهتره اینکار را بکنید.

  4. چرا لحن رسمی و محاوره متفاوت از همدیگه ان؟ اتفاقا یک مقاله خوندم که هر دو لحن رو شما استفاده کرده بودین اما منو موقع خوندن اذیت کرد، اول فکر کردم بی توجهی بوده. بعد خوندن این مقاله فهمیدم عمدی بوده. در هر صورت فکر می کنم بخشی به عادت ها برمی گرده. اگر ما به لحن محاوره عادت کنیم اونوقت لحن رسمی مارو اذیت می کنه؟ فکر می کنم همین طور باشه. در اکثر موارد تاکید بر رسمی بودنه، اما چرا؟؟؟؟
    توی داستان نویسی دیالوگ ها ممکن محاوره باشه اما روایت حتما رسمیه، این مساله جا افتاده و من این شکل می پسندمش. اما در متن و محتوای اموزشی اذیتم می کنه و دوست دارم همش رسمی باشه.

    1. سحر جان ممنون از فیدبکت. راستش دیگه اون برمیگرده به شخصیت خودم که کلا با ادبیات محاوره‌ای-رسمی راحت ترم و اینجوری میتونم منظورم رو برسونم اما خب قطعا برای یه عده مثل خودت اینطوری سخته.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *