رفرنس‌دهی چیست و چرا اهمیت دارد؟

رفرنس‌دهی (Citation): رفرنس‌نویسی، استناد‌کردن، منبع‌دهی یا ارجاع‌دهی به استفاده از منابع دیگر در صحبت‌ها و مقالات و… خود را رفرنس‌دهی می‌گویند. به بیان ساده‌تر، استناد‌کردن به مطالب دیگران در قسمتی از متن خود را رفرنس‌دهی می‌گویند. این منابع می‌تواند شامل مقالات علمی، محتواهای روزنامه، گزارش‌های دولتی، کتاب‌ها، پایان‌نامه‌های محققان و مطالب موجود در اینترنت باشد.

همچنین می‌توان از رفرنس‌دهی برای شناسایی منابع خاص و جلوگیری از سرقت‌های ادبی استفاده کرد. به‌طور معمول رفرنس‌دهی می‌تواند نام نویسنده، تاریخ، محل شرکت، انتشارات، عنوان مجله و شناسۀ دیجیتال (DOI) را شامل شود. رفرنس‌دهی، اطلاعات لازم برای رفرنس‌دادن، ترتیب اطلاعات، علائم، نقطه‌گذاری و سایر قالب‌بندی‌های مورد نیاز را تعیین می‌کند.

یادتان باشد وقتی شما به منبعی رفرنس می‌دهید، به این معناست که شما آن رفرنس را کامل خوانده‌اید و اگر منبعی را کامل نخوانده‌ باشید، نباید به آن رفرنس بدهید؛ چون این کار حرفه‌ای و اصولی نیست. به‌علاوه اگر کسی در صحبت‌های خود به جایی رفرنس می‌دهد، باید در رفرنس‌دهی اسم آن فرد را ذکر کنید و نمی‌توانید به‌طور مستقیم به آن منبعی که رفرنس داده شده، رفرنس دهید. مثلاً اگر در گفت‌وگویی، خانمی از کتابی به‌عنوان منبع صحبت‌هایش یاد می‌کند، شما باید در رفرنس‌دهی بگویید: «در کتاب ایکس و به گفتۀ خانم ایگرگ و…». درواقع نمی‌توانید «به نقل» یا «به گفتۀ» خانم ایگرگ را حذف کنید.

پرسش مهمی که شاید برای خیلی‌ها پیش بیاید این است که آیا محتواهای ویکی‌پدیا موثق است و می‌شود به‌عنوان منبع به آن‌ها استناد کرد؟ پیشنهاد می‌کنم مقالۀ آیا ویکی‌پدیا منبع موثقی است؟ را بخوانید.

رفرنس‌دهی کلاً کار سختی است. سخت از این لحاظ که انواع مختلفی دارد و باید در نوشتن آن خیلی دقت کنید تا صحبت‌هایی که قرار است منتقل بشود، به‌دقت منتقل شود و مخاطب را به اشتباه نیندازد. این کار آن‌قدر سخت است و آن‌قدر دقت لازم دارد که کاربری به اسم جیم موریسونم در توییتی نوشته: «رفرنس‌نویسی به شکل هاروارد سخت‌تر از کار‌کردن تو معدنه!»

تاریخچۀ رفرنس‌دهی

رفرنس‌دهی به‌رسمیت‌شناختن ارزش اطلاعات توسط کسانی است که از آن‌ها استفاده می‌کنند. به عبارت ساده‌تر، رفرنس‌دهی نوعی نمایه‌سازی است که امکان بازیابی مقالات منتشرشده در مجله‌های علمی را بر مبنای استنادهای دریافتی از سایر مقاله‌ها و ارجاع‌ها فراهم می‌کند. درواقع، نوعی نمایه است که آثار پیشین را که در آثار پسین به آن‌ها استناد شده، فهرست می‌کند. می‌توان گفت رفرنس‌دهی شکل جدیدی از مدیریت و بازیابی اطلاعات است.

سه عامل اساسی وجود داشت که به توسعۀ رفرنس‌دهی در دهۀ ۱۹۵۰ منجر شد.

  1. روشی بهتر برای مدیریت اطلاعات
    عامل اول تأثیرگذار در توسعۀ رفرنس‌دهی، نیاز به روشی بهتر برای مدیریت اطلاعات بود. بعد از جنگ جهانی دوم که مقدار زیادی از بودجه‌های دولتی به تحقیق و توسعه اختصاص یافت، جامعۀ تحقیقاتی به‌طور طبیعی انتشار یافته‌های خود از طریق کانال‌‌های پذیرفته‌شدۀ نشریه‌های علمی را شروع کرد. رشد و توسعۀ فزایندۀ ادبیات تحقیق، نیازمند نوعی روش رفرنس‌دهی و بازیابی بود که ازلحا‌ظ هزینه‌ای نیز کارآمد باشد. در آن زمان رفرنس‌دهی‌های دستی توسط متخصصان صورت می‌گرفت. با اینکه این روش به دقت کارها می‌افزود، زمان‌گیر بود و به تعداد زیادی نیروی کار نیاز داشت؛ بنابراین نیاز به روشی بهتر برای مدیریت اطلاعات احساس می‌شد.

  2. نارضایتی پژوهشگران از ناتوانی رفرنس‌دهی
    عامل دوم، نارضایتی‌های پژوهشگران فعال از ناتوانی رفرنس‌دهی موضوعی برای برآوردن نیازهای خودشان بود. در رفرنس‌دهی موضوعی ماه‌ها طول می‌کشید تا محققان از یافته‌های منتشرشده در زمینۀ خود و دیگر زمینه‌ها که با زمینۀ مدنظر آن‌ها مرتبط بود، آگاه شوند. علاوه‌بر‌این محدودیت‌هایی برای رفرنس‌دهی موضوعی از‌لحاظ بازیابی وجود داشت. اصطلاحات مرتبط با یک رشتۀ خاص لزوماً همان معنی را در رشته‌های دیگر نداشت. بنابراین دانشمندان باید در رشته‌های موضوعی مختلفی کار می‌کردند تا اطمینان حاصل کنند که بررسی ادبیات تحقیق به‌درستی انجام گرفته است.

  3. چشم امید پژوهشگران به اتوماسیون
    در کنار این نیازها، امید به اینکه اتوماسیون بتواند این مشکلات را برطرف کند، عامل سوم و نهایی محسوب می‌شد. کامپیوتری‌شدن، فاصلۀ بسیاری با عصر کنونی داشت. با‌این‌حال، همه از مزایای بالقوه‌ای که استفاده از ماشین‌ها و جمع‌آوری داده‌ها می‌توانست ایجاد کند، هیجان‌زده بودند. دولت ایالت متحده امیدوار بود که اتوماسیون بتواند مشکلات مربوط به رفرنس‌دهی دستی را کاهش داده یا حذف کند. به همین دلیل پروژه‌های بسیاری در این راستا آغاز شد.

دکتر یوجین گارفیلد (Eugene Garfield)، بنیان‌گذار و مدیر اجرایی مؤسسه تحقیقاتی ISI، از اواسط دهۀ ۱۹۵۰ تا اوایل دهۀ ۱۹۶۰ به‌صورت عمیق تحقیقی مرتبط با ماشین‌های تولید‌کنندۀ نمایه انجام داد. دکتر گارفیلد برای اولین‌بار روی پروژه‌ای کار می‌کرد که کتابخانۀ پزشکی نیروهای مسلح (کتابخانۀ ملی پزشکی آمریکا:predecessor to our current National Library of Medicine) از آن حمایت می‌کرد. این پروژه که به نمایه‌سازی کتابخانۀ ولچ (Welch) می‌پرداخت، با هدف بررسی نقش اتوماسیون در بازیابی ادبیات تحقیقات پزشکی شروع شد. با این امید که مشکلات مربوط به قضاوت‌های ذهنی انسان و اصطلاحات رفرنس‌دهی حذف شود. از‌بین‌رفتن عنصر انسانی ممکن است در اثربخشی هزینه‌ها نیز مؤثر باشد.

در اوایل دهۀ ۱۹۶۰، یوجین گارفیلد و همکارانش روی دو پروژه کار می‌کردند تا میزان کارایی رفرنس‌دهی را بررسی کنند. اولین پروژه دربارۀ ایجاد پایگاه داده‌ای بود که توسط دو شرکت خصوصی دارویی شکل گرفته و شامل فهرستی از ۵۰۰۰ پتنت (Patents) دارویی بود.

دومین پروژۀ آزمایشی، در سال ۱۹۶۲ شرکت گارفیلد را که مؤسسۀ اطلاعات علمی بود، درگیر کرد. این پروژه که به‌صورت مشارکتی با مؤسسۀ ملی بهداشت ایالت متحده انجام می‌شد، به ساخت فهرستی از ادبیات تحقیق درزمینۀ ژنتیک می‌پرداخت. پروژۀ فوق در مقایسه با شاخص ثبت اختراع بسیار پیچیده‌تر بود و سه پایگاه داده برای پوشش ادبیات تحقیق، یعنی بالای ۱ سال، بالای ۵ سال و بالای ۱۴ سال را شامل می‌شد که در هرکدام نیز تعداد درخور توجهی از منابع وجود داشت. درحالی‌که در اواخر تکمیل پروژه، حامیان دولتی تصمیم گرفتند که دیگر برای توسعۀ یک پایگاه دادۀ استنادی ملی بودجه‌ای اختصاص ندهند، یوجین گارفیلد تشویق شد تا اولین رفرنس‌دهی شخصی خود را با عنوان نمایۀ استنادی علوم (SCI) منتشر کند.

SCI از سال ۱۹۶۳ در دسترس است و در حال حاضر یکی از فهرست‌های استنادی جامع به شمار می‌آید. نسخۀ مبتنی بر وب این فهرست شامل بیش از ۵۶۰۰ مجله و بیش از ۱۵۰ رشتۀ علمی است. دستاورد گارفیلد در ایجاد یک نمایۀ استنادی فوق‌العاده بود و امروزه دستاوردهای او به معتبرترین منابع برای ما تبدیل شده‌اند.

سه سبک اصلی رفرنس‌دهی

  1. سبک مستند (Documentary note style
  2. سبک پرانتز (Parenthetical style
  3. سبک شماره (Numbered style).

در هریک از این دسته‌بندی‌ها سبک رفرنس‌دهی متفاوت است و شیوۀ خاص خود را دارد که می‌توانید در ادامه، دربارۀ هر سبک بیشتر بخوانید.

  1. سبک مستند
    در سبک مستند، منابع در پانوشت‌ها یا پی‌نوشت‌ها آورده می‌شود. اغلب، اعدادی در بالای متن مشخص می‌شوند و سپس در پانوشت یا پی‌نوشت به‌صورت کامل دربارۀ آن عدد توضیحی ارائه می‌شود. این رقم معمولاً در پایان جمله‌ای که قرار است ارجاع به آن صورت گیرد، قرار داده می‌شود. Oxford و MHRA از سبک‌های مستند هستند.

  2. سبک پرانتز
    در سبک پرانتز که بعضاً هم با نام سبک نویسنده-تاریخ شناخته می‌شود، قبل از اینکه جمله به‌طور کامل تمام شود، منابع در متن و داخل پرانتز آورده می‌شوند.  APA، MLA و هاروارد جزو سبک رفرنس‌دهی کمانک هستند.

  3. سبک شماره
    در سبک شماره، منابع به‌صورت شماره‌های عربی داخل کروشه، بعد از متنی که قرار است به آن ارجاع داده شود قرار می‌گیرد. سپس منابع به‌صورت فهرست، به ترتیبی که در متن آورده شده، نوشته می‌شود.  Vancouverو IEEE از سبک‌های مشهور شماره محسوب می‌شوند.

روش‌های رفرنس‌دهی

چند روش مختلف برای رفرنس‌دهی وجود دارد. روش‌های رفرنس‌دهی، اغلب به رشتۀ تحصیلی شما وابسته است. در گذشته هر موضوع و تخصصی، قانون ارجاع مخصوص به خود را داشت؛ اما امروزه در بین دانشگاه‌ها و کالج‌ها گرایش بیشتری برای انتخاب یک روش برای این کار وجود دارد. روش رفرنس‌دهی اصلاً مهم نیست؛ چون درنهایت همۀ روش‌ها یک هدف را دنبال می‌کنند و آن‌ هم ارجاع‌دادن به منبع است. فقط مهم این است که آن محتوا قرار است برای کجا ارسال شود و بعد براساس درخواست آن محل، رفرنس‌دهی انجام بشود.

این روش‌ها به‌طور گسترده در بسیاری از تخصص‌های علمی استفاده می‌شوند که در ادامه می‌توانید انواع رفرنس‌نویسی را بخوانید.

به این نکته توجه کنید که در مقالات خود باید یکی از روش‌های رفرنس‌نویسی که در بالا ذکر شده، با مشورت استاد راهنمای خود انتخاب کنید و طبق آن پیش بروید. نمی‌شود از خودتان مدل جدید اختراع کنید.

کاربری به اسم لولی‌وش مغموم در توییتی نوشته: «هر ژورنال و سمیناری فکر می‌کنه اگه از خودش یه فرمت رفرنس‌نویسی دربیاره و ملت رو بیچاره کنه، خیلی خفنه.»

شاید این پرسش برای شما پیش بیاید که چرا ما انواع مختلف رفرنس‌دهی داریم. باید در پاسخ بگویم به‌خاطر اختلاف‌نظرها بر سر نوع رفرنس‌دهی، این روش‌های مختلف به وجود آمده و البته شاید وجود آن‌ها بتواند خوبی‌هایی را نیز به همراه داشته باشد؛ اما قطعاً اشکالاتی هم می‌تواند داشته باشد. مثلاً کاربری به نام خاویار در توییتی نوشته بود: «برادر من، استاد گرامی، عزیز دلم، اگه شما فقط رفرنس‌نویسی نوع APA رو می‌شناسی و با بقیۀ نوع رفرنس‌نویسی‌ها آشنا نیستی، دلیل نمی‌شه که بگی رفرنس‌نویسی مقاله‌ات استاندارد نیست. دوستان باورش سخته ولی دو ماهه که با استاد سر رفرنس‌نویسی مشکل دارم. آخرش هم قانع نمی‌شه که در ویرایش ششم، دیگه شمارۀ صفحه در ارجاع درون‌متنی نمیاد.»

رفرنس‌دهی در ایران

در گذشته ایرانی‌ها مثل الان برای رفرنس‌دهی به منابع دسترسی نداشتند. ‌نفوذنداشتن اینترنت، نبود تعدد کتاب و… باعث سختی کار رفرنس‌دهی شده بود. در گذشته مثل الان نبود که شما با بازکردن یک مرورگر در لپ‌تاپ یا تلفن همراهتان بتوانید به منابع بی‌انتهایی دسترسی داشته باشید.

شما باید به لوازم‌التحریرفروشی می‌رفتید و کاغذ «فیش‌نویسی» دریافت می‌کردید. سپس به کتابخانه می‌رفتید و هنگام مطالعۀ کتاب‌های ارزشمند و قدیمی، روی آن کاغذها اصطلاحاً فیش‌نویسی می‌کردید تا بعد که به خانه برگشتید، بتوانید در مقاله‌تان از آن‌ها استفاده کنید.

فیش (Fiche) واژه‌ای فرانسوی و در زبان فارسی به‌معنای برگه است و در اصطلاح به‌معنای برگه‌های یک‌شکل و یک‌اندازه‌ای است که چکیدۀ مطالعات و گزیدۀ تحقیقات در آن یادداشت می‌شود تا بتوان به‌آسانی و در زمانی کوتاه و با اسلوبی خاص و منظم از آن بهره جست.

نمونه‌ای از کاغذ فیش‌نویسی

فیش‌نویسی در گذشته در ایران هم اهمیت ویژه‌ای داشت. تا جایی که در بعضی از مدارس، معلم‌ها این کار را به دانش‌آموزان آموزش می‌دادند؛ اما با افزایش ضریب نفود اینترنت و گسترش تلفن‌های همراه و لپ‌تاپ‌ها، تقریباً از سال ۱۳۸۵ فیش‌نویسی در کلان‌شهر‌ها و شهر‌هایی که دسترسی بهتری به منابع آنلاین و آفلاین داشتند، کمرنگ شد. اما هنوز هم که هنوز است در بعضی از شهرستان‌ها به دلیل نبود امکانات کافی یا در بعضی از افراد، به‌خاطر علاقه به نوشتن روی کاغذ، فیش‌نویسی کاربرد دارد. برای مثال می‌توانید تصویر زیر را که کاربری به نام پیچا در صفحۀ توییترش به اشتراک گذاشته ببینید. او برای تصویر خود این کپشن را زده: «فقط یه چت‌مخ اینجوری فیش‌نویسی می‌کنه!»

البته گفتنی که این روش در فکر و ذهن عده‌ای از آدم‌ها نقش بسته و در زندگی امروزی هم از آن استفاده می‌کنند. تا جایی که کاربری به نام پری‌رخ در توییتی نوشته بود: «عادت کردم به فیش‌نویسی. دارم واسه امتحان آیین‌نامه فیش‌برداری می‌کنم.»

متأسفانه در ایران فقط در مقالات علمی به موضوع رفرنس‌دهی توجه می‌شود و معمولاً در بقیۀ جاها خیلی به آن بها داده نمی‌شود. انگار همۀ ما دوست داریم بگوییم این مطلب تولید خودمان است؛ اما مگر می‌شود همه‌چیز را از صفر تا صد خودمان تولید کنیم؟ اگر از جایی نقل کردیم باید ذکر شود، اگر هم ترجمه کردیم باید منبع اصلی ذکر شود. این مشکل آن‌قدر مشهود است که افراد مختلف در شبکه‌های اجتماعی دربارۀ آن اظهار ناراحتی کرده و به نوعی اعتراض کرده‌اند. برای مثال محمدحسین آجورلو در توییتی نوشته بود: «ذکر منبع در رسانه‌های ایران بیشتر به شوخی شباهت داره.»

اما خدا را شکر گویا این معضل فقط مختص ایران نیست و فراگیر است؛ چراکه کاربری با نام بیست و یک، در توییتی با اشاره به این معضل در ایران و خارج از ایران نوشته: «من فکر می‌کردم فقط خود ما ایرانی‌ها علاقه‌ای به رفرنس‌دهی نداریم، نگو این اپیدمیه همه جا.»

در ایران این مشکل وجود دارد؛ اما خود من هم سعی می‌کنم در پایین مقالات بلاگم، از مقالات مختلفی که می‌خوانم و از آن‌ها الهام می‌گیرم، در قسمت منابع یاد کنم. اگر هم از آمار و گزارش یا هر چیز دیگری در مقالاتم استفاده می‌کنم، همان لحظه به‌صورت هایپرلینک به منبع اصلی رفرنس می‌دهم. اما خب این کار معضل بزرگی دارد. قانون کپی‌رایت در کشور ما رسماً اجرا نمی‌شود و احتمال دارد محتواهایتان را به کل کپی کنند و تمام منابعی که به آن‌ها لینک داده بودید از بین ببرند. نیلوفر قادر دربارۀ همین موضوع می‌گوید: «توی ایران در حد معمول قانونی برای کپی‌رایت وجود نداره؛ پس لطفاً ناراحت نشیم اگر نوشته‌هامون بدون ذکر منبع کپی می‌شن.»

اهمیت رفرنس‌دهی

اینکه شما به چه کسی رفرنس می‌دهید بسیار مهم است؛ چراکه اعتبار کلامتان را افزایش می‌دهد. به هر منبع غیرمعتبری نمی‌شود رفرنس داد و ادعا کرد که ما کار رفرنس‌دهی را انجام دادیم، حالا اینکه منبع معتبر نیست، دیگر مشکل ما نیست. شما باید به منابع معتبر رفرنس بدهید. مثلاً در توییتر کاربری به نام آقای تور لیدر نوشته: «باورتون نمی‌شه، ولی دوستی پایان‌نامه‌اش رو داده که از توش موضوع دربیارم بتونه مقاله بنویسه، اما در پایان‌نامۀ ارشدش خیلی از عکس‌هاش رو به اینستاگرام ارجاع داده!» اینکه شما به سایر منابع رفرنس می‌دهید، باعث اعتباربخشیدن به آن منابع می‌شود و خود این موضوع می‌تواند معامله‌ای دو سر برد را برای شما رقم بزند.

از طرف دیگر با رفرنس‌دهی حس عمیق و دقیق‌بودن را به مخاطبی که مطلبتان را می‌خواند القا می‌کنید. خیلی‌وقت‌ها شده مخاطبان بلاگم به من گفته‌اند: «مقالات تو حس خوبی به ما می‌دهد؛ چون پر از لینک و منبع است و آدم به‌خوبی می‌تواند منابع مختلف را ببیند و راحت‌تر به مقالاتت اعتماد کند و خیالش راحت باشد که این مقاله با حوصلۀ زیاد و دقت کافی نوشته شده.»

خود من هم خیلی‌وقت‌ها شده که از منابعی که سایر دوستان در کتاب‌ها، مقالات، سایت‌ها و… منتشر کردند استفاده کردم؛ چراکه این کار جلوی دوباره‌کاری را می‌گیرد و از اتلاف وقت و هزینه جلوگیری می‌کند.

نرم‌افزارهای رفرنس‌دهی

یکی از مباحثی که همچنان در کلاس‌های روش تحقیق دربارۀ آن بحث می‌شود، شیوۀ رفرنس‌دهی در مقالات و پایان‌نامه‌ها و… است. گستردگی شیوه‌ها و استفادۀ نشریات مختلف از روش‌های مختلف، باعث ناکارآمدی روش‌های دستی و قدیمی شده است.

امروزه با وجود نرم‌افزارهای مختلف، تنها با استفاده از چند کلیک می‌توان رفرنس‌دهی را به سریع‌ترین شیوۀ ممکن و با کمترین ضریب خطا انجام داد. در ادامه Mendely و Endote را معرفی می‌کنم که نرم‌افزارهای محبوبی برای رفرنس‌دهی یا مدیریت رفرنس‌ها هستند.

  • مندلی (Mendely) یکی از نرم‌افزارهای کاربردی‌ و دقیق رفرنس‌دهی است که در سال‌های اخیر به‌خاطر متن‌ باز (Open Source) و رایگان‌بودن تمامی امکانات و کاربرپسند‌بودن (User-friendly) فضای این نرم‌افزار، یکی از بهترین گزینه‌های موجود برای مدیریت رفرنس‌هاست. همچنین سازگاربودن این نرم‌افزار با سیستم‌عامل‌های ویندوز، مک، اندروید و آی‌.او‌.اس بر محبوبیت آن افزوده است.
  • اندنوت (Endnote) از نرم‌افزارهای قدیمی موجود برای رفرنس‌دهی است که برای استفاده یا باید آن را کرک‌ کرد یا هزینه‌ای حدود ۲۵۰ دلار پرداخت کرد که با‌توجه‌به هزینۀ زیاد آن برای استفادۀ قانونی، در ایران مرسوم و مقرون‌به‌صرفه نیست و اغلب از نسخۀ کرک‌شده یا مندلی استفاده می‌شود.

همچنین به‌خاطر همگام‌‌بودن (Sync) اندنوت با Google Scholar که زیرمجموعه‌ای از شرکت گوگل است و امکان جست‌وجوی واژه‌های کلیدی در مقاله‌ها، رساله‌های علمی و گزارش‌های فنی را فراهم می‌کند، بر محبوبیت این نرم‌افزار افزوده شده است.

گفتنی است که هم مندلی و هم اندنوت به Word وصل می‌شوند تا بتوانید از نرم‌افزار Word برای رفرنس‌دهی استفاده کنید.

برای درک بهتر اهمیت رفرنس‌دهی به سراغ عطیه محمدشیرازی رفتم و گفت‌وگویی را دربارۀ همین موضوع با او ترتیب دادم که در ادامه می‌توانید آن را بخوانید.

عطیه پژوهشگری علمی است که به نوروساینس (Neuroscience) علاقه دارد. او کارشناسی خود را از دانشگاه تهران و کارشناسی‌ارشد خود را از پژوهشگاه رویان گرفته و تا‌به‌حال بیش از ۵ مقالۀ ISI نوشته است.

عطیه به‌عنوان یک محقق به‌خوبی می‌داند که چطور باید پروژه‌های علوم اعصاب را طراحی، مدیریت و تجزیه‌و‌تحلیل کند تا بتواند به‌خوبی گزارش خود ارائه دهد. داشتن روحیۀ کار تیمی و تحقیق‌کردن در حین حل مسئله، از صفات بارز اوست.

۱. به نظر تو چرا رفرنس‌دهی مهم است؟

رفرنس‌دهی به دلایل مختلفی مهم است: اول اینکه ممکن است کاری را خودت انجام نداده باشی. اینکه کاری را خودت انجام ندادی، به‌هیچ‌وجه ایراد محسوب نمی‌شود؛ اما اینکه نگویی خودت انجام ندادی، ایراد بزرگی است. دوم اینکه وقتی کاری را خودت انجام بدهی، باید به آن احاطۀ کامل داشته باشی؛ اما اگر رفرنس بدهی، می‌توانی تمام مسئولیت را به گردن کسی که آن را انجام داده بیندازی. ما اصولاً به منابعی رفرنس می‌دهیم که معتبر هستند و داوری شده‌اند؛ زیرا با این کار اعتبار کار ما هم افزایش می‌یابد.

۲. می‌توانی از یک تجربۀ موفق خود در رفرنس‌دهی بگویی؟

تابه‌حال استادها و داورها هیچ‌وقت از روش رفرنس‌دهی من در مقالاتم ایراد نگرفته‌اند. همیشه از منابع معتبری استفاده کرده‌ام و همیشه شیوۀ رفرنس‌دهی‌ای که در هر کنفرانس مدنظر بوده، به‌طور کامل رعایت کرده‌ام. 

همیشه موقع ارائه، چه هنگام ارائۀ پایان‌نامه و چه زمان‌هایی که در کنفرانس‌ یا کنگره‌ای بودم، هر جایی از صحبت‌هایم که از مقالات دیگر اقتباس کرده بودم، حالا چه جدول باشد، چه متن و چه دیتا، رفرنس‌هایم به آن مقالات را به‌صورت دقیق درج و ارائه کرده‌ام.

کسانی که مخاطب من هستند می‌دانند که حرف من با سند و مدرک است؛ بنابراین داورها به گفته‌های من شک نمی‌کنند. 

۳. از چه ابزار یا ابزارهایی برای رفرنس‌دهی استفاده می‌کنی؟

اغلب از نرم‌افزارهای اندنوت (Endnote) و مندلی (Mandely) استفاده می‌کنم. من اندنوت را در دانشگاه یاد گرفتم؛ اما به‌خاطر مشکلاتی که با آن داشتم، مثل کاربرپسندنبودن آن، دیگر استفاده نکردم. الان از مندلی استفاده می‌کنم. به این دلیل که خیلی کاربرپسند است و می‌توانم مقالات خود را داخل آن آپلود کنم. به‌علاوه با گوشی و از طریق اپ هم به آن دسترسی دارم و خیلی راحت می‌توانم در هر شرایطی مقالات خود را به‌روز کنم.

۴. از کجا باید بفهمیم کدام منبع برای رفرنس‌دهی معتبر است؟

اولین پیش‌نیاز برای رفرنس‌دهی معتبر این است که در حیطۀ تخصصی خود منابع معتبر را بشناسید. بعد از آن کم‌کم دستتان می‌آید که رفرنس معتبر چیست. برای مثال، کسی که مقاله‌ای علمی برای یک ژورنال می‌نویسد، قطعاً ISIبودن آن ژورنال یکی از ویژگی‌های مهم ژورنال مدنظر است. یا مثلاً Impact آن ژورنال هرچه بیشتر باشد، درواقع اعتبار آن نیز بالاتر خواهد بود.

کسی که به مقاله‌ای رفرنس می‌دهد و یک جمله از آن مقاله را داخل متن خود می‌آورد، باید کل آن مقاله را بخواند و اگر متوجه شد که جملات دیگری داخل آن مقاله هست که با آن‌ها موافق نیست، باید از رفرنس‌دهی به آن مقاله صرف‌نظر کند. حالا این موضوع در موارد علمی که داوری صورت می‌گیرد، اهمیت بیشتری دارد.

مثلاً وقتی شما در توییتر به یک خبرگزاری ارجاع می‌دهی، برای فالوئرهایت معتبر است؛ چون تو به جایی که معتبرتر از خودت هست ارجاع داده‌ای. اما در مقالۀ علمی، ارجاع‌دادن به سایت یا خبرگزاری چندان معتبر نیست. در مقالات علمی حتماً باید ژورنال‌هایی که پیدا می‌کنید، شهرت جهانی داشته باشند. معمولاً رفرنس‌های انگلیسی معتبرتر هستند؛ چون کل دنیا آن‌ها را می‌خوانند، نقد می‌کنند و دربارۀ آن‌ها بحث می‌شود.

۵. چقدر در ایران به رفرنس‌دهی توجه می‌شود؟

در ایران کم‌کم داریم به استانداردهای جهانی نزدیک می‌شویم؛ چون تفکر نقادانه دارد جای خود را در ذهن مردم پیدا می‌کند. اما اینکه چقدر به آن توجه می‌شود، کمی جای بحث دارد. در جوامع علمی‌تر بیشتر به آن توجه می‌شود و هرچه آن جامعۀ علمی معتبر‌تر باشد، رفرنس‌ها هم سخت‌گیرانه‌تر انتخاب می‌شوند.

مثلاً ما در پژوهشکدۀ رویان اگر به مقاله‌ای فارسی رفرنس می‌دادیم، اصلاً معتبر نبودیم. ممکن بود آن مقالۀ فارسی واقعاً هم خوب باشد، ولی باز به چنین رفرنسی ایراد وارد می‌شد. اما کم‌کم دارد این فضا در شبکه‌های اجتماعی هم جا می‌افتد که مردم به مواردی که ذکر می‌کنند رفرنس می‌دهند و می‌گویند فلانی این حرف را زده و این هم پیج او که واقعاً هم این کار ارزشمند است.

1)Skills You Need

2)APA Style

3)All Guides Alphabetically

4)Awelu

5)Plagiarism

6)Guides By Subject

7)Research4Life

8)A Leading UK University

9)Southampton Solent University

10)All Guides Alphabetically

11)School of Information Technology and Electrical Engineering

12)Cite This For Me

13)Merriam-Webster

14)Academic Integrity at MIT

15)UNSW Current Students

16)Student Handouts

17)Lesley University

18)Springer Link

19)Wiley Online Library

20)RIT Libraries

21)Legal Information Institute

22)McGill Law Journal

23)National Library of Medicine

24)IEEE

25)AAA

26)Cogprints

27)INFORMS PubsOnline

28)SSRN

29)Research Editor

30)پژوهه

31)آرتیاس

32)رایت‌می

33)موسسه پژوهش برتر

34)ترجمانو ۱

35)ترجمانو ۲

36)کالج پروژه

37)ایران پژوهان

38)ایران تحقیق

39)آموزش در علوم پزشکی

40)تیم پژوهشی پیشگامان دانش

41)ستاوین

42)دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهشداتی درمانی تبریز ۱

43)دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهشداتی درمانی تبریز ۲

44)پایگاه امین آرتیکل

45)مهرداد جلالیان

46)موسسۀ اشراق ۱

47)موسسۀ اشراق ۲

48)پمفلت پژوهشی

49)آپارات

50)اوج دانش

51)پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی

52)موسسۀ آرمان

53)کتابخانۀ دانشکدۀ داروسازی

54)موسسۀ پژوهشی تحقیقاتی سینا

55)سامانۀ دانش آسا

56)ایران کنفرانس

57)زنگ دانش

58)آسان مشاور

59)موسسۀ آذرگان

60)الگوهای رفرنس‌نویسی

61)دانشگاه آزاد اسلامی واحد آستارا

62)دانشگاه علوم پزشکی قزوین

پیوند کوتاه: https://www.nima.today/v1Q5o

منابع   [ + ]

۲ دیدگاه

  1. سلام
    مطلب رسا ، شفاف و خیلی کاربردی و البته بهمراه رفرنس های خوب بود.
    سپاسگزارم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *