تولید محتوای متنی

«هکسره» چیست؟

چطور هکسره را تشخیص بدهیم؟

تابه‌حال پیش آمده است که بین استفاده از کسره «ــِـ» و حرف «ه/ ـه» شک کنید و ندانید که هریک از آن‌ها را چه زمانی باید به کار ببرید؟ در این نوشته می‌خواهیم یک بار برای همیشه مشکل هکسره یا همان ه کسره را حل ‌کنیم تا دیگر سؤالی دربارۀ اینکه «هکسره یعنی چه»، «چطور هکسره را تشخیص بدهیم» و… باقی نماند.

هکسره چیست؟

هِکَسرِه یک عنوان ابتکاری برای یک غلط رایج املایی است، که اولین‌بار در توییتر توسط کاربری به نام وحید آنلاین به کار برده شد. احتمالاً دیده‌اید که در پیام‌ها به‌جای «حالِ منم خوبه» می‌نویسند «حاله منم خوبه»، که صددرصد غلط است! ازآنجاکه در فارسی، حرف «ه/ ـه» در پایان کلمه مانند آوای کسره (ــِـ) تلفظ می‌شود، در نگارش نیزبه‌کار‌بردن اشتباه این دو به‌جای هم، باعث ایجاد نوعی غلط املایی می‌شود که آن را هکسره می‌نامیم. اما این اشتباه در چه جاهایی رخ می‌دهد؟ طریقۀ تشخیص و نگارش درست آن چگونه است؟

بیشتر بخوانید: اصول شکسته نویسی، فهرست اصول درست نویسی

نحوۀ صحیح به‌کار‌بردن هکسره

آوای /e/ در پایان واژه‌های زبان فارسی دو نمود خطی و حداقل چهار کاربرد زبانیِ متفاوت دارد:

  1. نقش‌نمای اضافه که به‌صورت «کسره» ظاهر می‌شود: دوستِ تو، مدادِ من، کوهِ دماوند.
    • درست: حال من خوب است.
    • نادرست: حاله من خوب است.
      • پس: یادمان باشد برای ربط‌دادن «موصوف و صفت» و «مضاف و مضافٌ الیه» استفاده از «ه/ ـه» غلط است. در این مورد، باید به سراغ «ـِ» برویم.
  2. به‌جایِ «است» و حروف آخر بعضی واژه‌ها، وقتی به‌صورت محاوره نوشته می‌شوند، ظاهر می‌شود: حالم خوبه، می‌خوره، اگه.
    • درست: حال من خوبه.
    • نادرست: حال من خوبِ.
      • پس: این‌طور مواقع، جواب این سؤال می‌تواند تکلیف ما را روشن کند: «آیا اگر به‌‌جای «ه/ ـه» از «است» استفاده کنیم، جمله به‌شکل درست باقی می‌ماند؟ اگر جواب مثبت بود، مطمئن می‌شویم استفاده از «ـِ» غلط است و باید به سراغ «ه/ ـه» برویم: «حال من خوب است».
  3. نشانۀ معرفه در زبان گفتاری که به‌صورت «ه» ظاهر می‌شود: دختره، پسره، مغازه‌داره.
    • درست: به دختره زنگ زدی؟
    • نادرست: به دخترِ زنگ زدی؟
  4. به‌عنوان حرف اصلی در انتهای کلمات ظاهر می‌شود: دانه، انگیزه، روزنه، خانه.
    • درست: دسته‌بیل، دسته‌هاونگ.
    • نادرست: دستِ بیل، دستِ هاونگ.
  5. کلماتی که به «ـه» آخر چسبان و «ه» آخر تنها ختم می‌شوند و «ه/ ـه» جزئی از کلمه محسوب می‌شود: دانه، انگیزه، روزنه، خانه، ستاره، کوزه، میوه.
    • درست: دسته‌بیل، دسته‌هاونگ.
    • نادرست:دستِ بیل، دستِ هاونگ.
    • پس: یادمان باشد وقتی کلمه‌‌ای به «ه/ ـه» ختم می‌‌شود و «ه/ ـه» جزئی از خود کلمه است، نباید از «ـِ» به‌جای «ه/ ـه» استفاده کنیم. همچنین، برای اتصال چنین کلماتی به کلمۀ بعدی، باید به‌جای کسره، به سراغ «ی» یا «ۀ» برویم
      • درست: خانه‌ی من، خانۀ من.
      • نادرست: خانِ من.

تشخیص هکسره در جمله، در خیابان و در دنیای مجازی!

در چند سال اخیر و با روندی روبه‌رشد، شاهد کاربرد نابجا و نادرست «ـِ» و «ه/ ـه» به‌جای یکدیگر بوده‌ایم. کاربرد نا‌بجایی که صدای علاقه‌مندان به زبان فارسی، ازجمله زبان‌شناسان، ویراستاران، کاربران شبکه‌های اجتماعی و گروه عظیمی از فارسی‌زبانان را درآورده است. البته با جست‌وجوی هشتگ هکسره در توییتر فارسی و با نگاهی گذرا به آرای کاربران، درمی‌یابیم که این مسئله نزد همۀ افراد مشکل تلقی نمی‌شود و حتی برخی، آن را مسئله‌ای حقیر و ناچیز می‌شمرند.

اما نکتۀ مهم اینجاست که این کاربرد غلط منحصر به فضاهای مجازی و شبکه‌های اجتماعی نیست. کافی است نگاهی به بیلبوردها و تابلوهای تبلیغاتی شهر بیندازیم تا به عمق فاجعه پی ببریم. با جست‌وجوی هشتگ هکسره در توییتر فارسی و با نگاهی گذرا به آرای کاربران، کاملاً روشن می‌شود که این مسئله نزد همه مشکل تلقی نمی‌شود و حتی بعضی آن را مسئله‌ای حقیر و ناچیز می‌شمرند. (توییت آزاده مظفری)

اما نکتۀ مهم اینجاست که این کاربرد غلط منحصر به حوزۀ مطبوعات و شبکه‌های اجتماعی نیست. این روزها کافی است نگاهی به بیلبوردها و تابلوهای تبلیغاتی شهر بیندازیم تا به عمق فاجعه پی ببریم.

یک روز در تایم‌لاین دیدیم که فرزانه قبادی عکسی از عرشۀ تبلیغاتی با عنوان «کی املاش بیسته» توییت کرده. کلاً هنگ کرده بودیم!

یک روز در تایم‌لاین دیدیم کاربری به نام مارال عکسی از لایت‌باکس تبلیغاتی انتشارات گاج را توییت کرده و در توضیحاتش نوشته که اشکال هکسره را تلفنی به آن‌ها تذکر داده و از طرف انتشارات گفته‌اند: «از لحاظ طراحی اینجوری قشنگ‌تره!» (املای صحیح: این هاچ نیست، هاچه/ ازطرفِ گاجه)

در خیابان یوسف‌آباد تهران، رستورانی هست با نام پُرمغزِ «بیست‌تیکِ» که مشخص نیست دربارۀ «تکّه» صحبت می‌کند یا «تیک». البته بعید است شکم گرسنه به این مسائل توجه کند. عکس زیر را کاربری به نام نیمه هادی توییت کرده است.

هکسره یعنی چی

کاربر دیگری به نام بابای بیتا غلط هکسرۀ دیگری را از بیلبوردهای تبلیغاتی توییت کرده بود (املای صحیح جملۀ بیلبورد: وقت صبحونه است.)

در جست‌وجوی مواردی شبیه به این، آنچه نظرها را بسیار به خود جلب می‌کند، شعار تبلیغاتیِ مارک بیک (Bic) است: «فقط بیک مثل بیکِ». این عکس را هم کاربری به نام مورات توییت کرده (املای صحیح شعار بیک: فقط بیک مثل بیکه.)

اما این غلط‌نویسی‌های هکسره‌ای فقط به فضای مجازی و بسترهای آفلاین تبلیغاتی ختم نمی‌شود، بلکه همان‌طور‌ که می‌بینید، میثم جان عکسی از پشت‌نویسی یک خاور گذاشته که «بترس» را «به ترس» نوشته! یعنی غلط هکسره در پشت خاور هم مشاهده می‌شود!

هکسره به چه معناست

این یکی هم البته شاهکار است! بهترین راه برای کج‌گذاشتن خشت اول! مریم با توییتی به غلط هکسره در کتاب نگارش پایۀ دهم برای تمامی رشته‌ها (ص ۷۷) اشاره کرده است (املای صحیح غلط هکسره در کتاب: پا تو کفش بزرگ‌ترها.)

وقتی در یک کتاب درسی چنین اشتباه فاحشی رخ دهد، از طراح آرمِ بیک و تابلوهای تبلیغاتی و توییت‌های کاربران چه انتظاری می‌توان داشت؟

اما دامنۀ این هکسرۀ لعنتی به همین‌جا محدود نمی‌شود، بلکه در میان افراد مشهور مثل بازیگران و خواننده‌ها هم نفوذ کرده است. در توییت زیر که مریم مؤمنی در توییتر خود گذاشته، غلط فاحش هکسره را از خانم ساره بیات می‌بینید (املای صحیح جملۀ ساره بیات: این حال من بی‌توست.)

کلماتی که به ه آخر چسبان ختم می شوند

بعد از این ماجرا، پوستر آهنگ گروه موسیقی هورش باند نظرمان را به خود جلب کرد. اعضای این گروه نام آهنگ خود را «مثله من باش» گذاشته بودند (املای صحیح: مثل من باش). متأسفانه متوجه شدیم این کار در میان هنرمندان و به‌خصوص بچه‌معروف‌های فضای مجازی به‌شدت شایع است.

کسره چیست

پیشنهاد نیماتودی

هرچه زودتر جلوی این غلط را بگیریم، به نفع خودمان است؛ چون اگر امروز با هکسره مقابله نکنیم، فردا باید با عکسره بجنگیم! پس از همین امروز درست‌نویسی هکسره را رعایت کنیم.

در ادامه به توییت‌های حمیدرضا پورنصیری و سعید متین توجه کنید.  اضافه‌شدن «عه» به‌جای کسرۀ اضافه را در این تصویر می‌بینیم.ه کسره چیست

اضافه‌شدن واژۀ «عه» به‌جای کسرۀ اضافه در زبان فارسی.

هکسره یعنی چه

و در آخر

برای آشنایی بیشتر با دستور خط فارسی می‌توانید فایل آموزشی فرهنگستان زبان و ادب فارسی را دانلود کنید.

حدیث خیرآبادی

یادم نیست دقیقاً کی به دست‌هایم نگاه کردم و با خودم گفتم این دست‌ها باید قلم به دست بگیرند. تقدیر این دست‌ها نوشتن است. ولی از آن روز قلم را زمین نگذاشته‌ام. من به عارضۀ نوشتن دچارم. روزهای فراق و دلتنگی را با نوشتن سر می‌کنم. به قول ناتالیا گینزبورگ: «دلتنگیِ فراق، همیشه، با شوق به نوشتن زناشویی می‌کند.» نوشته‌های من، حاصل این پیوند غریب و مبارک‌اند. برای من، «نوشتن» تنها طریقِ مواجهه با «فقدان» است. البته اشک هم هست، تخیل هم هست، تماشا هم هست؛ اما نوشتن، همۀ این‌ها را یکجا دارد. به قول مارگریت دوراس، با نوشتن حتی می‌شود آواز هم خواند: «نوشتن، هم دم‌فرو‌بستن است و هم گفتن. گاهی هم مترادفِ آوازخواندن است.» ‌ بلاگ‌پست‌نویسی هم برای من گونه‌ای متفاوت از روایت است. برای من که از سال 86 نوشتن را با وبلاگ‌نویسی شروع کرده‌ام، می‌تواند تجربه‌ای نو با طعمی مأنوس و قدیمی باشد. چیزی که اینجا دارم تجربه‌‌اش می‌کنم و از این بابت بسیار خرسندم.

نوشته‌های مشابه

۴۸ دیدگاه

  1. متاسفانه
    اینگونه مشکلات ، خاص دنیای مجازی نیست
    و در تمام جامعه وجود داره
    در واقع ، شرایط دنیای مجازی موجب بیشتر دیده شدن این مشکلات میشه

    عمق فاجعه ، زمانی مشخص میشه
    که با کمی دقت،مطالب منتشر شده در یک مقطع زمانی از چندسال گذشته تا امروز ،مرور و مورد بررسی قرار بگیره
    بر حسب تجربه ، اطمینان دارم که نتیجه این بررسی ، حاکی از این هست که ، در سالهای اخیر ، نه تنها ، امار اشتباهات نوشتاری،روند رو به رشد داشته ، بلکه روز به روز اشتباهات نوشتاری فاحشتر و بزرگتر شدند!!!
    در چند سال پیش ، اشتباهات در سطح اشتباهات املایی دانش اموزان دبیرستانی بود
    اما ، این روزها ، حتی در متونی که توسط افراد تحصیلکرده و دارای مدارک معتبر دانشگاهی هم ، اشتباهاتی ، نظیر غلط املایی دانش اموزان دبستان دیده میشه!!!

    بنظر من ، این مشکل به سادگی و در کوتاه مدت رفع شدنی نیست و برطرف کردنش هم از من و شما و دیگر دوستان ساخته نیست
    حتی اگر صدها نفر دست به دست داده و شبانه روز مشغول انتشار مطلب و تذکر برای رعایت اصول صحیح نوشتاری بکنند ،
    در خوشبینانه ترین حالت میشه گفت، نهایت تلاششون در حد تاثیر یک قرص استامینوفن برای یک بیمار سرطانی، تاثیرگزار نخواهد بود!!!

    اگر چه این مشکل در سالهای اخیر و در فضای مجازی بیشتر دیده شده
    اما این مشکل،در فضای مجازی و در سالهای نه چندان دور متولد نشده
    این مشکل ریشه در جایی داره و من و شما به این سادگی دسترسی به این ریشه نداریم
    حتی اگر کسانیکه در واقع متولیان واقعی این امر هستند، از همین امروز ، برای قطع این ریشه استین بالا بزنندو موفق به قطع ریشه این مشکل بشن
    احتمالا ،دو یا سه نسل اینده شاهد برطرف شدن این مشکل و بطور کل مشکلاتی از این قبیل باشند

    شاید این نظر من، برای عده ای از دوستان ناخوشایند باشه ،
    اما،اثبات این مطلب کار غیرممکنی نیست
    اگر بررسی کنید ، متوجه صحت گفتار بنده
    خواهید شد
    با وجود اینکه ، اغلب افرادی که دارای تحصیلات ابتدایی نظام اموزشی قبل از انقلاب هستند، سالهاست با نوشتن و قلم و کاغذ سروکار نداشتند
    اگر از عده ای از این افراد به ظاهر بیسواد و گروهی از تحصیلکردگان دانشگاههای فعلی مملکت ما ،که اغلبشون هر روز درگیر مطالعه و نوشتن هستند، یک امتحان دیکته مشترک بگیرید

    شما هم مثل من به این نتیجه میرسید
    که غلطهای املایی فراوانی که متاسفانه ،این روزها با سیر صعودی رو به افزایش هستند
    ریشه در سومدیریت نظام اموزشی سالهای بعد از انقلاب داره!
    و اگر روز به روز این مشکل بزرگتر و بیشتر میشه
    دلیلش این هست که ، معلمان و دبیرانی که تحصیلکرده دوران قبل از انقلاب بودن و طبق تعالیمی که در اون دوران دیده بودند ، تدریس میکردند ، به مرور زمان از سیستم اموزشی ما خارج شدن و تحصیلکرده های نظام اموزشی بعد از انقلاب جانشین اونها شدند ،
    بنظر من
    شرایط فعلی اگرچه نامطلوب هست،
    اما ، هنوز این نهال کج کاملا به ثمر ننشسته
    در اینده نه چندان دور شاید اتفاقاتی خواهیم بود که ، مشکلاتی نظیر عکسره و غلطهای املایی روی تابلوهای تبلیغاتی و چاپ شده درکتابهای درسی و…. در مقایسه با اونها اصلا ، عددی محسوب نخواهند شد

  2. واویلا، دیگه تا این حدش رو ندیده بودم. من در عجب اینم که به جز بی‌سوادی، اینا عقل و منطق هم ندارن انگار، چون خیلی جاها دیدم که یه واژه جلوتر یا عقب‌تر دوباره قانون من درآوردی خودش رو هم تغییر میده و ـه رو نمیذاره.
    مثلا اینو همین امروز دیدم:
    «… بدلیل فیلترینگ شدیده تلگرام به پیجه اینستامون …»
    چطوره که برای «بدلیل» و «فیلترینگ» زیر (کسره) استفاده میشه ولی اون دو تای دیگه ـه ؟!؟
    خب قانونش رو بگن، شاید ما قانع شدیم :))

  3. خانم Azadeh تو اسکرین شات بالا نوشته، هر کی هر جور دوست داره زندگی میکنه و هر جور دوست داره مینویسه.
    خب پس میشه گفت; هر جور هم دوست داری رانندگی کن و با هر لباسی دوست داری حتی لباس خواب برو تو خیابون و هر کار دیگه، اینام جزئی از زندگی هستن دیگه.
    والا…

    1. یه چیزی شنیده در باره‌ی آزادی ولی نمی‌دونه کجا به کار ببره، خب اگه اینطوره که هر کی هم واژه‌های خودش رو بسازه و دستور و آیین نگارش خودش رو اجرا کنه ببینیم دو نفر حرف هم رو می‌فهمن تو خیابون :))
      منم یه روزنامه می‌خوام راه بندازم به این خط: «…- ن۰ن +۶۵F $%2 .–.. a#3» :))

    1. من علاوه‌بر هکسره، روی استفاده از نیم‌فاصله هم خیلی حساسم. جدیدا اکثر کیبوردها نیم‌فاصله رو اُوردن؛ منتها نمی‌دونم چرا مردم ازش استفاده نمی‌کنن :/
      (نیم‌فاصله: می گویم/میگویم—>می‌گویم)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا